POTĘGA  MIŁOŚCI

Matematycy  polscy.

 

STEFAN  BANACH

(ur. 30 marca 1892 Kraków; zm. 31 sierpnia 1945 Lwów; syn Stefana Greczka i Katarzyny Banach)

 

„Sur les opérations dans les ensembles abstraits et leurs applications aux équations integrales” (O operacjach na zbiorach abstrakcyjnych i ich zastosowanie do równań całkowych) – rozprawa doktorska Stefana Banacha ogłoszona w 1922 roku w polskim czasopiśmie „Fundamenta Mathematicae” – praca, która stała się fundamentem nowej dyscypliny matematycznej zwanej analizą funkcjonalną.

STEFAN BANACH – geniusz matematyczny („Geniusz: gen i już – Stefan Banach”); pewny kandydat do wyróżnienia Medalem Fieldsa (przekroczył “magiczną czterdziestkę”, miał w momencie pierwszego wręczenia w 1936 o cztery lata za dużo). Wychowywał się w Krakowie w rodzinie zastępczej Franciszki Płowej i jej córki, Marii Puchalskiej. Uczęszczał do IV Gimnazjum w Krakowie . Matematykę studiował jako samouk. Zainteresowania matematyką i jej problemami sięgają czasów krakowskich i wczesnej młodości. Samodzielne studia dzieł matematycznych były przygotowaniem do podjęcia dojrzałej pracy naukowej w środowisku lwowskim. Po maturze (1910) pracował w księgarni krakowskiej, zaliczył egzaminem częściowym dwa lata studiów na Politechnice Lwowskiej (1913), pracował jako nadzorca przy budowie dróg, zarabiał na życie korepetycjami, dzięki wstawiennictwu Hugo Steinhausa (1920) otrzymał asystenturę w Katedrze Matematyki na Wydziale Mechanicznym Politechniki Lwowskiej u Łomnickiego; doktoryzował się (1920) na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie tezy, w której zawarł podstawowe twierdzenia nowej dyscypliny matematyki, analizy funkcjonalnej. W 1922 habilitował się i otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego0, a w 1927 na profesora zwyczajnego UJK (Uniwersytetu Jana Kazimierza), gdzie wykładał podstawy geometrii, teorię mnogości, geometrię analityczną, “rachunek nieskończonościowy”, mechanikę teoretyczną, wybrane działy z mechaniki, teorię funkcjonałów, rachunek różniczkowy i całkowy, “teorię operacji funkcjonalnych”. Prowadził seminaria z teorii funkcji wielu zmiennych, “operacji funkcyjnych” i szeregów ortogonalnych. Był autorem podręczników matematycznych do szkół średnich, “Rachunku różniczkowego i całkowego” (t . I, 1929, t . II, 1930), “Mechaniki w zakresie szkół akademickich” (2 t., 1938). Pierwsze jego prace naukowe dotyczyły szeregów Fouriera (rozstrzygnął negatywnie problem przeciętnej zbieżności sum częściowych szeregu Fouriera), funkcji i szeregów ortogonalnych, równań Maxwella, funkcji pochodnych funkcji mierzalnych, teorii miary. Podał aksjomatyczną definicję przestrzeni Banacha, ugruntował ostatecznie podstawy analizy funkcjonalnej (wprowadził terminologię i podał jej fundamentalne twierdzenia). Był autorem ponad 60 prac naukowych i twórcą wielu twierdzeń o fundamentalnym znaczeniu dla wielu działów matematyki. Publikował głównie w “Fundamenta Mathematicae” i w “Studia Mathematica”. Najbardziej znane to: tw. Banacha – Tarskiego o rozkładzie zbiorów punktów na części odpowiednio przystające (paradoks Banacha – Tarskiego), tw. o punkcie stałym dla operacji zwężających, tw. Banacha – Steinhausa o ciągu operacji liniowych, tw. Hahna – Banacha o przedłużaniu funkcjonału liniowego. Styl jego pracy, niezwykła intuicja naukowa, bezpośredniość i otwartość pozwoliły mu na stworzenie Lwowskiej Szkoły Matematycznej . Jego współpracownikami byli: Auerbach, Mazur, Orlicz, Schauder, Ulam. W ich kręgu powstała Księga Szkocka (nazwa pochodzi od miejsca spotkań i dysput matematycznych środowiska lwowskiego – kawiarni “Szkockiej” przy ul. Fredry 9), w której notowali problemy matematyczne matematycy lwowscy i ich goście (Hugo Steinhaus, S. Mazur, Stanisław Saks, S. Ulam, Juliusz Paweł Schauder, K. Kuratowski, Władysław Orlicz, Stanisław Ruziewicz, John von Neumann, Józef Schreier, Herman Auerbach, Józef Marcinkiewicz, Z. Łomnicki, Leopold Infeld, Władysław Nikliborc, Marek Kac, Bronisław Knaster, Karol Borsuk, Stefan Kaczmarz, Antoni Zygmund, Leon Sternbach, René Maurice Fréchet, Samuel Eilenberg, Nikołaj Bogolubow, Paweł Aleksandrow, Siergiej Sobolew, Łazar Lusternik i in.). W okresie od 17.07.1935 (Banach) – 31.05.1941 (Steinhaus) wpisano tam 193 problemy. Stefan był jednym z inicjatorów “Monografii Matematycznych”. Został członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności (1924), członkiem zwyczajnym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1931), członkiem przybranym (1923) i czynnym (1927) Towarzystwa Naukowego we Lwowie, członkiem założycielem (1919) Polskiego Towarzystwa Mat. i jego wiceprezesem (1932 – 36) oraz prezesem (1939 – 45), wiceprzewodniczącym Komitetu Matematycznego Rady Nauk Ścisłych i Stosowanych (1936 – 39), członkiem korespondentem Akademii Nauk Ukraińskiej SRR (1939). Ponadto otrzymał nagrodę naukową miasta Lwowa (1930) i PAU (1939), wygłosił plenarny wykład na Kongresie Matematycznym w Oslo (1936). W czasie okupacji niemieckiej zarabiał na utrzymanie rodziny (ż. Łucji i s. Stefana) jako karmiciel wszy w Instytucie Bakteriologicznym Rudolfa Weigla, gdzie produkowano szczepionki przeciwko durowi plamistemu. To niebezpieczne zajęcie było dobrze płatne i chroniło przed łapankami, co pozwoliło mu przetrwać okupację. Po powrocie do Polski zamierzał objąć katedrę na Uniw. Jagiellońskim. Zmarł na raka płuc i oskrzeli, pochowany w grobowcu Riedlów na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie (obok grobowca Marii Konopnickiej). Po jego śmierci zostało wydanych pięć prac i podręcznik “Wstęp do teorii funkcji rzeczywistych”, PTM ufundowało nagrodę naukową im. Banacha (1946), jego imieniem nazwano ulice w miastach uniwersyteckich i utworzono Międzynarodowe Centrum Matematyczne im. S. Banacha. Kilka szkół w Polsce nosi jego imię...

 

STANISŁAW  MIECZYSŁAW  MAZUR

(ur. 01 stycznia 1905 Lwów; zm. 05 listopada 1981 Warszawa; syn Tomasza i Anieli z Zawrotniaków)

 

STANISŁAW MIECZYSŁAW MAZUR – ukończył gimnazjum we Lwowie i rozpoczął studia (1923) na Wydziale Filozof. (od 1925 Wydz. Mat. – Przyr.) Uniw. Jana Kazimierza we Lwowie. Wyjechał na rok do Paryża (1925), gdzie słuchał wykładów E. Borela, J. Hadamarda, H. L. Lebesgue’a. Po powrocie (1926) został asystentem II Katedry Analizy Mat. UJK, następnie starszym asystentem I KAM (1930 – 35). Doktoryzował się w UJK na podstawie tezy “O szeregach warunkowo sumowalnych” (1932), której promotorem był S. Banach. Przeniósł się na Politechnikę Lwowską do katedry Łomnickiego (1935). Habilitował się (1936) na podstawie rozprawy “O zbiorach i funkcjach wypukłych w przestrzeniach liniowych” dotyczącej przeniesienia podstawowych twierdzeń z przestrzeni liniowych unormowanych do przestrzeni liniowych topologicznych lokalnie wypukłych. Był profesorem i kierownikiem Katedry Geometrii Uniw. im. Franki we Lwowie i równocześnie starszym pracownikiem Instytutu Matematyki Ukraińskiej Akademii Nauk (1939 – 41 i 1944 – 46), otrzymał tytuł doktora nauk fiz. – mat. tegoż uniwersytetu (1941), opuścił Lwów (1946) i otrzymał nominację na prof. zwyczajnego na Uniw. Łódzkim, w którym zorganizował ośrodek matematyczny. Objął II Katedrę Mat. Uniw. Warszawskiego (1948) i Katedrę Analizy Mat. (1952 – 69). Pełnił funkcję dyrektora (1964 – 1969) Instyt. Mat. Uniw. Warszawskiego, współorganizował Inst. Mat. PAN, gdzie pełnił kilka funkcji organizacyjnych i naukowych. Od 1946 był przez dwie kadencje posłem na Sejm. Członek korespondent Pol. Akad. Umiejętności, członek rzeczywisty PAN, członek zagraniczny Węgierskiej Akademii Nauk, członek honorowy Pol. Tow. Mat., doktor honoris causa Uniw. Warszawskiego. Zapoczątkował kilka nowych działów analizy funkcjonalnej (np. metody geometryczne analizy funkcjonalnej, badania w zakresie teorii ogólnych przestrzeni liniowych metrycznych zupełnych i przestrzeni lokalnie wypukłych, ogólną teorię przestrzeni topologicznych, teorię operatorów wielomianowych i operatorów wymiernych, nowoczesną teorię limesowalności (wspólnie z Władysławem Orliczem), teorię pierścieni liniowo unormowanych). Charakterystyczną cechą jego pracy naukowej były badania zespołowe. Zajmował się także teorią unormowanych pierścieni, zwanych również algebrami Banacha. Jako pierwszy przeniósł geometryczne idee ciał wypukłych H. Minkowskiego na unormowane przestrzenie nieskończenie wielowymiarowe (jego imię nosi tw. o płaszczyźnie podpierającej). Wiele jego prac dotyczyło podstaw analizy, teorii liczb, algebry, teorii funkcji zmiennych rzeczywistych, topologii, rachunku wariacyjnego. Publikował mało – ukazało się zaledwie 40 prac pol. (gł. w “Studia Mathematica”) i obcych czasopismach. Współtwórca lwowskiej szkoły matematycznej i jej kontynuator w okresie powojennym.

 

KAZIMIERZ KURATOWSKI

(ur. 02 lutego 1896 Warszawa; zm. 18 czerwca 1980 Warszawa; syn Marka Kuratowa (adwokata) i Róży z Karzewskich)

 

KAZIMIERZ KURATOWSKI – ukończył Gimnazjum Filologiczne Chrzanowskiego w Warszawie, studiował w Glasgow (1913 – 14). Powrócił do Warszawy w 1915, ukończył studia na Uniw. Warszawskim (1918) i otrzymał stopień doktora filozofii (1921) na podstawie dwuczęściowej pracy dotyczącej aksjomatycznego ujęcia topologii przez wprowadzenie aksjomatyki domknięć i definitywnego rozstrzygnięcia zagadnienia continuów nieprzywiedlnych, będących przedmiotem paryskiej pracy doktorskiej Bronisława Janiszewskiego. Promotorem był W. Sierpiński, bo Janiszewski, faktyczny opiekun pracy, już nie żył. Habilitował się na Uniw. Warszawskim na podstawie rozprawy stanowiącej rozwiązanie zagadnienia z teorii mnogości, postawionego przez matematyka belgijskiego de la Vallee Poussina. Prace naukowe dotyczyły głównie topologii. Wprowadził akjomatykę domknięć (znaną w świecie jako aksjomatyka Kuratowskiego), która posłużyła za podstawę do rozwoju teorii przestrzeni topologicznych oraz teorii continuów nieprzywiedlnych między dwoma punktami. Do najcenniejszych wyników uzyskanych po wojnie należą te, które dotyczyły związków między topologią a teorią funkcji analitycznych, a także twierdzenia z zakresu teorii rozcinania przestrzeni euklidesowych. Wraz z Ulamem (swoim najzdolniejszym uczniem z okresu lwowskiego) wprowadził pojęcie tzw. quasihomeomorfizmu, co zapoczątkowało nową dziedzinę badań topologicznych. Jego badania z teorii miary (wspólne wyniki z Banachem, Tarskim) były kontynuowane przez wielu uczniów. Prace (wspólne z Bronisławem Knasterem) z teorii zbiorów spójnych przyniosły wszechstronne i precyzyjne opracowanie ogólnej teorii zbiorów spójnych, zastosowane do zagadnień rozcinania płaszczyzny, wraz z paradoksalnymi przykładami zbiorów spójnych (zbiór dwuspójny Knastera – Kurat.). Autor twierdzenia zwanego Lematem Kuratowskiego – Zorna, które ma niebagatelne zastosowanie w dowodach wielu podstawowych twierdzeń. Wprowadzone pojęcia w teorii mnogości i topologii na stałe weszły do monografii tych przedmiotów. W wielu przypadkach ustalił ich terminologię i symbolikę. Prace powojenne dotyczyły rozwoju homotopijnej teorii funkcji ciągłych, konstrukcji teorii przestrzeni lokalnie spójnych w wymiarach wyższych i jednolitego ujęcia teorii rozcinania przestrzeni euklidesowych przez dowolne ich podzbiory, opartej na własnościach przekształceń ciągłych tych zbiorów. Opublikował ponad 170 prac (np. “Topologie”, “Wstęp do teorii mnogości i topologii”). Reprezentował matematykę polską w Międzynarodowej Unii Matematyki, na licznych kongresach międzynarodowych, wykładał w dziesiątkach uniwersytetów świata. Doktor honoris causa uniwersytetów w Glasgow, Pradze, Wrocławiu, Paryżu. Posiadał najwyższe odznaczenie państwowe, a także złoty medal Czechosłowackiej Akademii Nauk im. Bolzano oraz medal im. Kopernika PAN.

 

WACŁAW  FRANCISZEK  SIERPIŃSKI

(ur. 14 marca 1882 Warszawa; zm. 21 października 1969 Warszawa; syn Konstantego (lekarza) i Ludwiki z Łapińskich)

 

WACŁAW SIERPIŃSKI – ukończył V Gimnazjum Klasyczne w Warszawie (1900) i rozpoczął studia na Wydziale Fizyko – Matematycznym Cesarskiego Uniw. Warszawskiego. Uzyskał stopień kandydata nauk i złoty medal za pracę z teorii liczb na temat podany prof. G. F. Woronoja (1904). Kontynuował studia na Wydziale Filozoficznym Uniw. Jagiellońskiego. Na podstawie pracy “O sumowaniu szeregu” uzyskał stopień doktora filozofii. Wyjechał na studia do Getyngi, gdzie zetknął się z C. Caratheodorym. Habilitował się (1908) na Uniw. Lwowskim na podstawie prac z teorii liczb (“O pewnym zagadnieniu funkcji asymptotycznych” i in.) i rozpoczął tam wykłady z teorii mnogości jako osobnego przedmiotu. Na Uniw. Warszawskim otrzymał nominację na prof. zwyczajnego (1919). Wspólnie z Bronisławem Janiszewskim i Stefanem Mazurkiewiczem założył “Fundamenta Mathematicae” – pierwsze na świecie matematyczne czasopismo specjalistyczne zawierające prace z zakresu teorii mnogości i jej zastosowań, oraz logiki matematycznej. Przez wszystkie lata był aktywny naukowo. Wykładał na 47 uniwersytetach. Został uhonorowany wieloma odznaczeniami krajowymi i zagranicznymi. Otrzymał liczne członkostwa honorowe towarzystw krajowych i członkostwa zagranicznych instytucji naukowych. Doktor honoris causa uniwersytetów we Lwowie (1929), Amsterdamie (1932), Tartu (1932), Sofii (1939), Bordeaux (1947), Pradze (1948), Wrocławiu (1948), Lucknow (1949), Moskwie (1967). Pozostawił olbrzymi dorobek zawodowy. W latach 1910 – 14 napisał 4 książki: “Teoria liczb niewymiernych”, “Zarys teorii mnogości”, “Teoria liczb”, “Analiza matematyczna” (t. I). Następnie ukazały się: “Funkcje przedstawialne analitycznie” (1925), “Le cons sur les nombres transfinis” (1928), “Zarys teorii mnogości” (cz. II “Topologia ogólna”, 1928), “Wstęp do teorii mnogości i topologii” (1930), “Wstęp do teorii funkcji zmiennej rzeczywistej” (1932), “Wstęp do teorii liczb”(1933), “ Hypothese du continu” (1934), “Introduction to general topology” (1934), 2 broszury oraz 7 podręczników szkolnych pisanych wspólnie z Banachem i Włodzimierzem Stożkiem. Na Kongresie w Zurychu wygłosił odczyt plenarny. Niektóre z jego prac publikowane były w “Sprawozdaniach Akademii Papieskiej w Rzymie”; napisał też książkę “Zasady algebry wyższej” (1946); potem “General topology” (1952), “Arytmetyka teoretyczna” (1955), “Czym zajmuje się teoria liczb” (1957), “Cardinal and ordinal numbers” (1958), “Teoria liczb” (cz. II, 1959), “Elementary theory of numbers” (1964) oraz 9 broszur. Poza wymienionymi napisał 724 prace i komunikaty, 113 artykułów i 13 skryptów. Prace te dotyczyły teorii liczb, analizy matematycznej, ogólnej i deskryptywnej teorii mnogości, topologii mnogościowej, teorii miary i kategorii oraz teorii funkcji zmiennej rzeczywistej. Szczególne znaczenie mają prace na temat pewnika wyboru i hipotezy continuum. Jeden z twórców pol. szkoły matematycznej. Wykształcił 3 pokolenia matematyków; doktoryzował Stefana Mazurkiewicza (1913), Kuratowskiego (1921), Kazimierza Zarankiewicza (1923) i in. Z temperamentu raczej badacz niż pedagog, praktykujący katolik i wielki matematyk.

 

 

ALFRED  TARSKI

(ur. 14 stycznia 1901 Warszawa; zm. 27 października 1983 Berkeley, California, USA; syn Ignacego i Róży z Prussaków)

 

ALFRED TARSKI – od 1910 uczęszczał do gimnazjum rządowego w Warszawie i do Szkoły Ziemi Mazowieckiej, którą ukończył egzaminem dojrzałości w 1918. Studiował na Wydziale Filozoficznym Uniw. Warszawskiego pod kierunkiem Leśniewskiego, u którego doktoryzował się na podstawie rozprawy “O wyrazie pierwotnym logistyki” (1924) opublikowanej w “Przeglądzie Filozoficznym 26/1923”. Habilitował się z filozofii matematyki na Uniw. Warszawskim (1925). W latach 1925 – 39 był docentem Uniw. Warszawskiego, gdzie prowadził wykłady z matematyki elementarnej i logiki. Równocześnie uczył w Liceum Żeromskiego w Warszawie. Następnie wyjechał do Stanów Zjednoczonych (1939). Wybuch wojny uniemożliwił mu powrót. W latach 1939 – 41 był wykładowcą na Uniw. Harvarda, profesorem wizytującym w Nowym Jorku (1940 – 41), członkiem Institute for Advanced Study w Princeton. Od 1942 pracował na Uniw. Kalifornijskim w Berkeley, początkowo jako wykładowca (1942 – 1945), następnie zastępca profesora (1945 – 46), a od 1946 jako profesor matematyki. Równocześnie był profesorem wizytującym uniwersytetów w Meksyku (1957), Los Angeles (1967), Katolickim Uniw. w Chile (1974 – 75), Londynie (1950, 1966), na Sorbonie (1955). Prezes Międzynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauk (od 1957). Członek wielu towarzystw naukowych (np. od 1965 US National Academy of Sciences, American Symbolic Logic – prezes w latach 1944 – 46), członek korespondent British Academy, członek zagraniczny Royal Netherlands Academy of Sciences and Letters. Uczestniczył w wielu zjazdach i konferencjach międzynarodowych dotyczących logiki, metodologii i filozofii nauki. W latach 1921 – 39 opublikował ponad 50 prac z teorii mnogości, teorii miary i matematyki elementarnej. Prace z tego okresu dotyczyły logiki i metodologii nauk dedukcyjnych, zostały zebrane i wydane w tomie “Logic, Semantics, Mathamathematics” (Oksford 1956, tłumaczenie ang.). Wniósł istotny wkład w aksjomatyczną teorię systemów formalnych, a stworzona przez niego w latach trzydziestych metoda semantyczna stała się ważnym narzędziem logiki. Był autorem 300 publikacji naukowych i 7 książek. Doktoryzował ponad 20 osób, m. in. Mostowskiego, B. Jonssona, J. Robinsona. Założyciel w Berkeley pionierskiej interdyscyplinarnej Group in Logic and the Methodology of Sciences, której prezes J. W. Addison określił go jako jednego z czterech największych logików świata (obok Arystotelesa, G. Fregego i K. Gödla). Uważany za jednego z twórców tzw. teoriomnogościowego kierunku w podstawach matematyki. Do najważniejszych jego osiągnięć w zakresie filozofii zalicza się teorię prawdy i semantykę.

 

STANISŁAW  MARCIN  ULAM

(ur. 13 kwietnia 1909 Lwów; zm. 13 maja 1984 Santa Fe, New Mexico, USA; syn Józefa (adwokata) i Anny z Auerbachów)

 

STANISŁAW MARCIN ULAM – ukończył VII Gimnazjum Kościuszki we Lwowie (1927), studiował na Wydziale Ogólnym Politechniki Lwowskiej i otrzymał tam stopień doktora matematyki (1933) na podstawie pracy “O teorii miary w ogólnej teorii mnogości” (wydanej przez Ossolineum we Lwowie w 1933), tematycznie związanej z wynikami Stefana Banacha i Kazimierza Kuratowskiego z teorii miary. Aktywnie uczestniczył w badaniach szkoły lwowskiej. Przebywał na uniwersytecie w Wiedniu, politechnice w Zyrychu, uniwersytecie w Cambridge (1934 – 35). Otrzymał zaproszenie od Johna von Neumanna do współpracy w Princeton w USA (1935). Wykładał na Uniwersytecie Harvarda (1939 – 40), na Uniw. Wisconsin w Madison (1941 – 43), na Uniw. Kalifornijskim (1945). Pełnił funkcję dyrektora Zakładu Matematyki na Uniw. Kolorado w Boulder (1967 – 76). Kilkakrotnie był profesorem wizytującym: na Uniw. Harvarda (1951), w Instytucie Technologicznym w Messachusetts (1956 – 57 i 1962), na Uniw. Kolorado (1961) i na Uniw. Kalifornijskim – La Jolla (1962). Od 1974 związał swoją działalność z uniwersytetem na Florydzie jako “graduate research professor”. W latach 1944 – 55 był pracownikiem Laboratorium Atomowego w Los Alamos i jego doradcą naukowym (1955 – 1967). Opublikował ponad sto prac i kilka książek: “A collection of mathematical problem” (1960, 1965), “Mathematics and Logic” (wspólnie z Markiem Kacem, 1968), “Adventures of a Mathematician” (1976; pol. wyd. “Przygody matematyka”, 1996). Pierwsze jego prace (okres lwowski) dotyczyły teorii zbiorów, podstaw matematyki i topologii. Część jego prac poświęcona była analizie funkcjonalnej, teorii grup i teorii prawdopodobieństwa. Późniejsze badania dotyczyły fizyki matematycznej, mechaniki statystycznej i reakcji jądrowych. Wiele jego wyników dotyczyło zastosowania komputerów do problemów matematyki i fizyki matematycznej. Twórca metody Monte Carlo. Utrzymywał stałe kontakty z matematykami w kraju. Wielokrotnie przebywał w Polsce po 1935, zapraszany jako wykładowca, m. in. do Centrum im. Banacha w Warszawie (1973). Członek wielu akademii nauk (również członek zarządu lub prezes): American Academy of Arts and Sciences, Mathematical and Physical Society, National Academy of Sciences. Konsultant Komitetu Doradczego ds. Naukowych prezydenta Kennedy’ego. Za wybitną działalność naukową otrzymał wiele wyróżnień (był doktorem honoris causa Uniwersytetu Wisconsin, uniwersytetu w Pittsburgu i uniwersytetu w Nowym Meksyku).

Na początek.      Powrót do "Wiedza matematyczna".      Powrót do strony głównej.